„Toń” na scenie Jaracza. Ishbel Szatrawska wraca do swojej powieści

Nagrodzona Wawrzynem „Toń” Ishbel Szatrawskiej przenosi się na teatralną scenę. Powieść o losach kilku pokoleń związanych z dawnymi Prusami Wschodnimi przygotowuje Teatr im. Stefana Jaracza w Olsztynie. Spektakl reżyseruje Damian Josef Neć, a autorka książki odpowiada za jej adaptację i dramaturgię. Premiera odbędzie się w piątek 25 września na Dużej Scenie.

„Toń” ukazała się w 2023 roku i była powieściowym debiutem Ishbel Szatrawskiej. Historia polskich, mazurskich, niemieckich i litewskich mieszkańców regionu przyniosła autorce Wawrzyn – Literacką Nagrodę Warmii i Mazur oraz nagrodę czytelników. Książka znalazła się także wśród nominowanych do Nagrody Conrada i na longliście Nagrody Literackiej Nike.

Przenosząc własną powieść na scenę, Szatrawska musiała spojrzeć na nią z zupełnie innej perspektywy. Jak przyznaje, tym razem nie chodziło o zachowanie wszystkich scen i wątków, ale znalezienie tego, co najważniejsze dla teatralnej opowieści.

Byłam przygotowana na to, że muszę fakt, że jestem autorką, zostawić za drzwiami” 

– mówi Ishbel Szatrawska.

Nie jest to jej pierwsze doświadczenie z adaptacją obszernej powieści. Wcześniej pracowała przy scenicznej wersji „Krzyżaków” Henryka Sienkiewicza w reżyserii Jana Klaty, wystawionej również w olsztyńskim Teatrze im. S. Jaracza.

Historia miejsca i jego mieszkańców

Reżyser Damian Josef Neć w swojej interpretacji „Toni” koncentruje się przede wszystkim na historycznej części powieści. Interesuje go pamięć miejsca, jego zmieniająca się tożsamość oraz losy ludzi, którzy żyli na tych terenach przed i po zmianie granic.

W jaki sposób tworzy się tożsamość miejsca? I co wpływa na to, że dane miejsce nazywamy Polską, Niemcami czy czymkolwiek innym?” 

Fot.: Mateusz Kolasa

W spektaklu pojawią się wojna, przemoc, wysiedlenia i niemiecka przeszłość regionu. Twórcy sięgają przy tym do wydarzeń historycznych, chcąc przypomnieć również te elementy przeszłości Warmii i Mazur, które przez lata pozostawały poza główną narracją o regionie.

Jednym ze sposobów pokazania jego złożonej tożsamości będzie obecność dwóch języków. Polska mowa pozostanie słyszalna, natomiast spektakl prezentowany będzie z napisami w języku niemieckim.

Jednocześnie „Toń” nie ma być wyłącznie opowieścią o wielkiej historii. W centrum pozostają bohaterowie próbujący zachować zwyczajne relacje, miłość i przyjaźń w rzeczywistości naznaczonej wojną.

Bez tradycyjnej scenografii

Twórcy zrezygnowali z realistycznego odtwarzania miejsc opisanych w powieści. Scenografowie Maciej Czukryta i Patrycja Superczyńska wraz z reżyserem zdecydowali się odsłonić kulisy teatru. Aktorzy będą przebierać się na oczach publiczności, a jednym z głównych elementów scenografii stanie się konstrukcja wykonana ze spadochronów.

Ważną rolę odegrają także projekcje. Mają nie tylko uzupełniać scenografię, ale przede wszystkim pokazywać świat z perspektywy bohaterów. W kolejnych częściach spektaklu będą związane m.in. z Maxem i Janką.

Za muzykę do przedstawienia odpowiada Michał Kuźniak, który znał „Toń” jeszcze przed rozpoczęciem pracy nad spektaklem. Choć powieść prowadzi przez wojnę, przemoc i stratę, komponując muzykę, szukał w tej historii także światła. Odnajdywał je przede wszystkim w bohaterach, którzy mimo otaczającej ich rzeczywistości próbują zachować relacje, bliskość i namiastkę zwyczajnego życia.

Przywrócić wyparte historie

Damian Josef Neć podkreśla, że zależy mu na przywracaniu historii, które przez lata pozostawały poza główną narracją o regionie. Spektakl nie ma jednak dawać widzom jednej odpowiedzi na pytanie o przeszłość Warmii i Mazur.

Chciałbym, żeby ludzie, którzy przyjdą do nas i zanurzą się w tym naszym świecie, dali sobie przestrzeń, żeby po prostu w nim trochę pobyć, nawet jeśli on będzie niewygodny. A potem wyszli z czymś, co przeżyją i o czym będą rozmawiać między sobą” 

– mówi reżyser.

Dla pochodzącej z Olsztyna Ishbel Szatrawskiej jest to powrót do rodzinnego miasta z historią, która przyniosła jej jedne z najważniejszych literackich wyróżnień. Tym razem „Toń” będzie jednak funkcjonowała jako samodzielne dzieło teatralne – również dla widzów, którzy wcześniej nie czytali powieści.

Posłuchajcie rozmowy Marty Wróblewskiej z twórcami spektaklu!

Premiera „Toni” odbędzie się w piątek 25 września o godz. 19:00 na Dużej Scenie Teatru im. Stefana Jaracza w Olsztynie. Kolejne spektakle zaplanowano na 26 i 27 września, 30 września oraz 1 i 2 października. Przedstawienie prezentowane jest z napisami w języku niemieckim, a 27 września także z tłumaczeniem na polski język migowy.